Та хүүхдэдээ чимээгүй хүчирхийлэл үйлдэж байгаа юм биш биз?

Хөхөрч хавдсан шанаа, орчин тойрноосоо айж бэргэсэн харц, бие махбодын сорви… Бид “хүүхдийн хүчирхийлэл” гэхээр зөвхөн ийм дүр зургийг тархиндаа буулгаж, үүнд л зэвүүцэн дургүйцдэг. Гэвч хөхөрсөн сорвиноос илүү гүн, хүүхдийн сэтгэл зүй, ирээдүйг аажмаар мөлжин сүйтгэдэг нэгэн аймшигт гэмт хэрэг манай нийгмийн хаалга бүрийн цаана үүрлэж байна. Энэ бол ХҮҮХДИЙГ ҮЛ ХАЙХРАХ хүчирхийлэл.

Томчуудын “Амьдралын төлөө зүтгэж байна, та нарыг тэжээх гэж ажиллаж байна” гэх үгээр хаацайлдаг энэ чимээгүй тахал өнөөдөр Монголын гэр бүлүүдэд ямар хэмжээнд хүрснийг хууль хяналт, статистикийн тоо баримтууд бэлхнээ гэрчилнэ.

Сүүлийн 5 жилийн тоо хашхирч байна: Утасны цаадах “Чимээгүй дуудлага”

Үндсэн хуулиараа хүүхдийн амь нас, эрүүл мэнд, хөгжлийг төр хамгаална гэж заасан байдаг ч бодит байдал дээр гэр бүлийн орчин хүүхдэд хамгийн халтай хэвээр байна. Статистик мэдээллээр хүүхдийн эсрэг үйлдэгдсэн гэмт хэрэг, зөрчлийн 83-84 хувь нь гэр бүлийн орчинд буюу хүүхэд хамгийн аюулгүй байх ёстой гэртээ үйлдэгдсээр байна.

Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд (2021-2026 он) хүүхэд хамгааллын тогтолцоонд томоохон өөрчлөлтүүд гарсан. Засгийн газраас сум, баг, хороо болгонд нийгмийн ажилтан ажиллуулж, 108 хүүхдийн шуурхай тусламж, хамгааллын төв-ийг шинэчлэн зохион байгуулснаар хүчирхийлэлд өртсөн хүүхдийн тоо тодорхой хувиар буурах эерэг хандлага ажиглагдаж байгаа ч үл хайхрах асуудал далд хэлбэртээ ноцтой хэвээр байна.

Хүүхдийн тусламжийн 108 утсанд зөвхөн 7 хоногийн хугацаанд гэхэд л 1,400-1,500 гаруй дуудлага, мэдээлэл тогтмол бүртгэгддэг бөгөөд жилийн дүнгээр үл хайхрах хүчирхийллийн хэлбэрээр ирэх дуудлага нь бие махбодын болон сэтгэл санааны хүчирхийллийн тоог хол давж, тэргүүн эгнээнд бичигдэж байна. Мөн хүүхэд хамгаалах байгууллагуудын мэдээллээр жилд дунджаар 330-360 хүүхэд зөвхөн хүнд хэлбэрийн үл хайхрах хүчирхийлэлд өртсөн нь албан ёсоор илэрч, бүртгэгддэг байна.

Амьдралаас авсан жишээ: “Утас үзээд сууж байвал уул шиг амгалан”

Үл хайхрах гэмт хэрэг нь зөвхөн хоол ундгүй, дулаан хувцасгүй, харанхуй өрөөнд цоожлуулаад үлдсэн хүүхдүүдээр хязгаарлагдахгүй. Өнөөдөр хотын соёлтой, боловсролтой гэр бүлүүдэд ч энэ хэрэг маш нарийн хэлбэрээр үйлдэгдэж байна.

• Бодит жишээ: 7 настай Т хүү хичээлээсээ ирээд аав, ээжтэйгээ өдрийн сонин содон зүйлээ хуваалцахыг хүсэв. Гэвч ажлаасаа ядарч ирсэн ээж нь унтууцаж, “Миний хүү, ээж нь ядарч байна. Наад утсаа аваад өрөөндөө орж үз” гээд дэлгэц ширтүүлчихэв. Өдөр бүр давтагдах энэ дүр зураг явсаар хүүг сэтгэл зүйн хувьд ганцаардуулж, сурлагаар хоцрогдуулж, улмаар цахим донтолт, хараа хяналтгүй байдал руу түлхжээ. Хүүхдэд утас өгч аргацаах, сэтгэл зүйн дэмжлэг үзүүлэхгүй байх нь үл хайхрах хүчирхийллийн хамгийн түгээмэл хэлбэр юм.

Нийслэлийн Цагдаагийн удирдах газрын мэргэжилтнүүдийн хэлж буйгаар, үл хайхрах хүчирхийлэлд өртсөн, гэр бүлийн дулаан уур амьсгал мэдрээгүй хүүхдүүд яваандаа гэрээсээ дайжих, гудамжинд гарах, улмаар өөрсдөө гэмт хэрэгт холбогдох эсвэл өөр төрлийн хүнд гэмт хэргийн хохирогч болох хамгийн өндөр эрсдэлтэй байдаг байна.

Сэтгэл зүйчийн үг: Сэтгэл зүйн хэрэгцээ бол өөртөө итгэлтэй хүнийг бүтээх алтан түлхүүр

Үл хайхрах хүчирхийлэл нь хүүхдийн тархины хөгжил болон ирээдүйн зан төлөвт хэрхэн нөлөөлдөг талаар Хүүхдийн сэтгэл зүйч, зөвлөх мэргэжилтэн дараах сануулгыг өгч байна.

“Эцэг эхчүүд хүүхдээ хоолтой, хувцастай байлгахыг л үүргээ биелүүлж байна гэж андуураад байдаг. Гэтэл хүүхдийн сэтгэл зүйн суурь хэрэгцээ буюу хайрлагдах, сонсогдох, хүлээн зөвшөөрөгдөх хэрэгцээг нь хангаж өгөхгүй байх нь хамгийн аюултай сэтгэл санааны үл хайхрал юм. Хүүхэд гэр бүлээсээ сэтгэл зүйн дэмжлэг, аюулгүй байдлыг бүрэн мэдэрч чадвал өөрийн үнэ цэнийг олж, өөртөө итгэлтэй хүн болж төлөвшдөг. Эсрэгээрээ, бага насандаа үл хайхрагдсан хүүхдийн тархинд “хорт стресс”(toxic stress) үүсэж, насан туршдаа ‘Би хэнд ч хэрэггүй’ гэх дутуу дулимгийн мэдрэмжтэй тэмцэх, эсвэл хорт зуршил, донтолт руу орох өндөр эрсдэлтэй болдог.”

Сэтгэл зүйн хэрэгцээ нь хангагдсан хүүхэд:

• Өөрийн үнэ цэнийг мэдэрнэ: Эцэг эх нь түүнийг анхааран сонсож, үзэл бодлыг нь хүндэтгэх тусам хүүхэд өөрийгөө үнэлж сурдаг.
• Нийгэмшиж, бусадтай эрүүл харилцаа тогтооно: Ирээдүйд үе тэнгийнхэнтэйгээ зөв харилэж, бусдын сөрөг нөлөөнд автахгүйгээр “Үгүй” гэж хэлж сурдаг.
• Амжилтад хүрэх суурь бүрдэнэ: Өөртөө итгэлтэй хүүхэд аливаа бэрхшээлээс айж зугтдаггүй, сурлагын болон амьдралын өндөр амжилт гаргах магадлал нь хэд дахин илүү байдаг.

Хуулийн хариуцлага: “Зүгээр өнгөрөхгүй”

Манай улсад Зөрчлийн тухай хууль болон Эрүүгийн хуулиар хүүхдийн эсрэг үл хайхрах үйлдлийг хуучилж өгсөн байдаг. Хүүхдийн бие махбодод халдсан, эсхүл үл хайхарсан, хүүхдийн дэргэд архидан согтуурсан үйлдэл нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол хүнийг гурван зуун нэгжтэй тэнцэх хэмжээний (300,000) төгрөгөөр торгох заалттай. Хэрэв үл хайхрах байдлын улмаас хүүхдийн амь нас, эрүүл мэнд хохирвол энэ нь Эрүүгийн хуулиар ял шийтгэл хүлээх ноцтой гэмт хэрэг болно.

Эцэг эхчүүдэд зориулсан зөвлөмж: Хүүхдээ хайрлаж, сонсох “5 алтан дүрэм”

Бид өдөр тутмын завгүй амьдралдаа мэдэлгүйгээр хүүхдээ үл хайхрах хандлага гаргахаас сэргийлж, тэднийг өөртөө итгэлтэй хүн болгон өсгөхөд дараах алхмууд тусална.

• “Чанартай 15 минут”-ыг өдөр бүр гаргах:
  Утас, зурагт, ажлаа бүрэн хойш тавьж, өдөрт багадаа 15-30 минутыг зөвхөн хүүхдэдээ зориул. Түүний нүд рүү харж, өдөр нь хэрхэн өнгөрснийг, юунд баярлаж, юунд гунигласныг чин сэтгэлээсээ асууж ярилц.
• Сэтгэл хөдлөлийг нь битгий үгүйсгэ:
  Хүүхэд уйлах, уурлах үед “Зүгээр байхад юунд нь уйлдаг юм”, “Чи дандаа ингэж байх юм” гэж зандарч болохгүй. Харин “Миний хүүд хэцүү байгаа байх, ээж/аав нь ойлгож байна. Хоёулаа ярилцах уу?” гэх мэтээр сэтгэл хөдлөлийг нь хүлээн зөвшөөрч, тусгаарлахгүй байх нь сэтгэл зүйн аюулгүй байдлыг мэдрүүлдэг.
• Дэлгэцийн хамаарлыг хянах (Утсаар бүү аргацаа):
  Таныг ядарсан үед хүүхэд тань саад болохгүй “амгалан” байх арга бол утас биш. Хүүхдэдээ утас өгч өөрөөсөө холдуулахын оронд хамтдаа ном унших, зураг зурах, эвлүүлдэг тоглоом тоглох зэрэг амьд харилцааг сонгоорой.
• Эрүүл мэнд, сонирхлыг нь тэргүүнд тавих:
  Хүүхдийн биеийн болон сэтгэл зүйн өөрчлөлтийг анхааралтай ажигла. “Гайгүй болох байлгүй” гэж хойшлуулалгүй эрүүл мэндийн тусламжийг цаг тухайд нь авч, түүний дуртай дугуйлан, сонирхлыг нь дэмжиж урамшуул.
• Үгээрээ урамшуулж, хайраа илэрхийл:
  “Миний хүү чадлаа”, “Би чамаараа бахархаж байна”, “Аав ээж нь чамдаа хайртай” гэдэг үгсийг өдөр бүр хэлж бай. Энэхүү дулаан үгс нь хүүхдийн тархинд өөрийн үнэ цэнийг бүтээн босгох хамгийн бат бөх суурь болдог.

Эцэст нь дүгнэвэл …

Хүүхэд бол таны амжилтын золиос, эсвэл таны стрессийг тайлах хэрэгсэл биш. Таныг утасныхаа дэлгэцийг ширтэж, “Би завгүй байна” гэж хэлэх бүрт хүүхдийн тань ирээдүй дундарч, сэтгэлд нь нөхөж баршгүй хоосон орон зай үүсэж байдаг. Тэд өөрсдийгөө хамгаалж, хуулийн байгууллагад гомдол гаргаж чадахгүй учраас л “Үл хайхрах хүчирхийлэл” ийм чимээгүй, ийм өндөр хувьтай байна.

Хүүхдээ өөртөө итгэлтэй, эрүүл саруул иргэн болгож өсгөх нь тэдэнд хамгийн үнэтэй утас, тоглоом авч өгөхөөс биш, харин дээрх зөвлөмжүүдийг өдөр тутамдаа хэрэгжүүлж, тэдэнд цаг гаргахаас эхэлнэ. Эцэг эхчүүд ээ, ухаарч, хажууд байгаа бяцхан үрсдээ анхаарал хандуулахгүй бол хожим харамсаж суух цаг ирж ч магадгүй …