Үндэсний баялаг болсон мал сүргээ цахим эрин үетэй хөл нийлүүлэн хамгаалцгаая

Монголчууд бид эртнээс таван хошуу мал сүргээ “буян” хэмээн дээдэлж, үндэсний баялаг, тусгаар тогтнолын нэгэн багана гэж үзсээр ирсэн. Гэвч өнөөдөр хөдөө орон нутагт малчдын олон жилийн цаг наргүй, нойроо хоолоо хасах шахам зүтгэсэн хөдөлмөрийн үр шимийг ганцхан шөнийн дотор ачиж аваад, махны ченжүүдийн лангуун дээр бэлэн мөнгө болгож буй малын хулгайн гэмт хэрэг үндэсний аюулгүй байдлын хэмжээнд тулгамдсан асуудал болоод байна.

Хулгайн арга хэлбэр хувьсан өөрчлөгдөж, унаа морьтой уламжлалт хулгайчаас илүүтэй, өндөр хурдтай машин механизм, техник хэрэгсэл, зэвсэг ашигласан, зохион байгуулалттай сүлжээ болон өргөжжээ.

Тоо баримт юу өгүүлнэ вэ?

Хууль хяналтын байгууллагын албан ёсны мэдээллээс үзэхэд малын хулгайн гэмт хэрэг хүйтний улирал эхэлж, иргэд идэш тэжээлээ бэлтгэх үеэр даруй хоёр дахин нэмэгддэг байна. Прокурорын байгууллагын хамгийн сүүлийн үеийн нэгдсэн мэдээллээр зөвхөн сүүлийн нэг жилийн хугацаанд улсын хэмжээнд Эрүүгийн хуулийн 17.12 дугаар зүйлд заасан “Мал хулгайлах” нийт 2,144 хэрэгт хяналт тавьж ажиллажээ.

Энэхүү гэмт хэрэг орон нутагт хамгийн ихээр үйлдэгдэж буй аймгуудыг тэргүүлж:

• Хэнтий аймагт 326 хэрэг,
• Архангай аймагт 193 хэрэг,
• Дорнод аймагт 189 хэрэг,
• Сүхбаатар аймагт 163 хэрэг бүртгэгдсэн байна. [1]

Хамгийн харамсалтай нь, энэхүү гэмт хэргийн улмаас малчдад зөвхөн нэг жилийн дотор 873 сая гаруй төгрөгийн шууд материаллаг хохирол учирсныг хуулийн байгууллагаас нөхөн төлүүлсэн байна. Энэ бол зөвхөн илэрсэн хэргийн хохирол бөгөөд цаана нь бүртгэгдээгүй, эзэн холбогдогч нь олдоогүй хэчнээн зуун сая төгрөгийн мал хулгайчдын гарт орсны таашгүй. Хэрэг үйлдсэн этгээдүүдийн бараг 30 орчим хувь нь урьд өмнө нь энэ төрлийн хэргээр ял шийтгүүлж байсан буюу давтан үйлддэг нь малын хулгайчдыг өөгшүүлдэг тогтолцоо байсаар буйн илрэл юм.

Хуулийн хатуу бодлого: Эрүүгийн хариуцлагын шинэ стандарт

Малын хулгайчдад оноох ялын бодлого уян хатан байх тусам гэмт хэргийн гаралт өсдөг зүй тогтолтой. Иймд хууль эрх зүйн орчныг дараах байдлаар улам бүр чангаруулах шаардлага тулгарч байна.

• Эрүүгийн хуулийн 17.12 дугаар заалт: Одоогийн мөрдөгдөж буй хуулиар бусдын малыг хулгайлсан бол 6 сараас 5 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэдэг.
• Хүндрүүлэх нөхцөл: Хэрэв уг хэргийг машин механизм ашиглаж (машинд ачиж тээвэрлэсэн), бүлэглэж, эсвэл олон тооны мал хулгайлж үйлдсэн бол ялын хэмжээ шууд нэмэгдэж, 2 жилээс 8 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял оноодог хуулийн зохицуулалттай.
• Хуулийн цоорхойг нөхөх нь: Зөвхөн мал хулгайлсан эзнийг шийтгээд зогсохгүй, хулгайн мал, мах гэдгийг нь мэдсээр байж тээвэрлэсэн жолооч, худалдан авсан махны ченж, нядалгааны газруудыг “Гэмт хэргийн замаар олсон хөрөнгийг мэдсээр байж авсан, борлуулсан” гэх үндэслэлээр хамтран оролцогч, бүлэглэсэн хэрэгтэн хэмээн үзэж, адил түвшний ял оноодог байх практикийг улам чангаруулах ёстой. Хулгайн махыг борлуулах сүлжээг таслах нь гэмт хэргийг үндсээр нь зогсоох гол хөшүүрэг юм.

GPS чип ба Ухаалаг технологи: Малчдын “Цахим манаач”

Өдгөө 21-р зуунд бэлчээрийн мал аж ахуйг зөвхөн уламжлалт тамга, имээр хамгаална гэдэг хоцрогдсон ойлголт юм. Технологийн шийдлийг мал маллагаанд нэвтрүүлэх нь малын хулгайг хумьж чадна.

1. Арьсан доорх GPS микро чип болон ухаалаг хүзүүвч:
   • Сүргийн манлай, удирдах малуудад олон улсын стандартад нийцсэн GPS хүзүүвч зүүхээс гадна мал бүрийн арьсан доор давтагдашгүй ID дугаар бүхий цахим микро чип суурилуулах.
   • Энэхүү чип нь малын биеэс салгах боломжгүй, тамга шиг хусаж, устгаж болдоггүй тул хулгайч махыг нь эвдсэн ч арьс, толгойноос нь чип уншигчаар гарал үүслийг нь шууд тогтоох боломжтой.
2. Гар утасны аппликейшнтэй уялдуулах:
   • Малчин хүн гэрээсээ гаралгүйгээр гар утасны аппликейшн ашиглан малынхаа байршлыг газрын зураг дээр шууд хянах, бэлчээрийн тогтоосон бүсээс гарч урт хугацаанд холдох эсвэл хэт өндөр хурдтай (машинд ачигдан) шилжих үед малчны утсанд автоматаар аюулын дохио (Alert) ирдэг ухаалаг системийг орон нутагт нэвтрүүлэх шаардлагатай.

Хамтын хяналт — Аюулгүй ирээдүй

Малын хулгай бол зөвхөн нэг малчны хохироод үлддэг хувийн асуудал биш. Энэ бол хөдөөгийн хүн амын суурьшил, үндэсний үйлдвэрлэлийн түүхий эд, малын генофондод заналхийлж буй эдийн засгийн хорлон сүйтгэх ажиллагаа юм.

Хууль эрх зүйн хатуу чанга хариуцлага, цахим технологийн дэвшил (GPS, чип), махны зах зээл дэх гарал үүслийн QR кодын хяналтыг нэг цэгт зангидаж чадвал бид малчдынхаа хөлс хүчийг хулгайчдын бэлэн хоол болгохоос бүрэн хамгаалж чадна. Эх орны зүрх болсон мал сүргээ цахим эрин үетэй хөл нийлүүлэн хамгаалцгаая.

Малчдын амьжиргаанд заналхийлж буй эдийн засаг, санхүү, бодлогын чанартай буюу “цагаан захтны” гэмт хэрэг, түүнийг шийдвэрлэх ухаалаг гарцуудыг дараах байдлаар авч үзэж болно.

Ухаалаг гарцууд ба шийдлүүд

• Дижитал гарал үүсэл ба блокчейн систем:
  • Малыг бүрэн цахим чипжүүлж, мал төллөхөөс эхлээд мах, ноолуур боловсруулах үйлдвэр хүртэлх бүх шатыг блокчейн технологиор хянах.
  • Энэ нь ченжийн дундах дамжлагыг багасгаж, малчин өөрийн бүтээгдэхүүнийг дэлхийн зах зээлийн үнээр шууд борлуулах боломжийг бүрдүүлнэ. [1]
• Малчдын хоршоо ба платформжих шийдэл:
  • Ченжүүдээс хараат байдлыг халж, малчид өөрсдөө хамтын хоршоо байгуулан дижитал захиалга, шууд худалдааны платформоор дамжуулан хотын хэрэглэгчид болон экспортлогчидтой шууд холбогдох.
• Санхүүгийн ил тод байдал ба хөнгөлөлттэй зээлийн хяналт:
  • Төрийн санхүүжилт, малчдын зээлийн хуваарилалтыг шилэн болгож, хүний оролцоог багасгасан цахим системээр дамжуулан жинхэнэ малчдад шууд олгох механизмыг нэвтрүүлэх.
• Хууль эрх зүйн хариуцлагыг чангалах:
  • Малчдын өмч хөрөнгө, бэлчээрт халдсан албан тушаалтан болон эдийн засгийн бүлэглэлүүдэд хөөн хэлэлцэх хугацааг сунгах, хөрөнгийг бүрэн хураах хатуу зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх.
• Эрт сэрэмжлүүлэх хиймэл оюун ухаан ба хяналтын камерууд:
  • Сум, багийн төвүүд болон гол зам дээр автоматаар дугаар таних, малын гарал үүслийн бичиг баримтыг шалгадаг ухаалаг камер, нэгдсэн хяналтын системийг өргөжүүлэх.

Мал хулгайлах гэмт хэрэг нь Монгол улсын уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуйн салбарт тулгамдаж буй хамгийн том аюулуудын нэг юм. Энэхүү гэмт хэрэг нь малчдын олон жилийн хөдөлмөр, амьжиргааны эх үүсвэрийг сүйтгээд зогсохгүй, хөдөө орон нутгийн эдийн засгийн тогтвортой байдалд шууд заналхийлж байна. Сүүлийн жилүүдэд малын хулгайн арга хэлбэр нарийсэж, зохион байгуулалттай, техник технологи ашигласан хэлбэрт шилжсэн тул үүнийг бууруулахад дараах цогц шийдлүүдийг хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

1. Технологийн дэвшлийг нэвтрүүлэх (Ухаалаг маллагаа)

Уламжлалт аргаар буюу зөвхөн тамга, имээр мал хайх нь цаг хугацаа алдах, баримт устгах эрсдэлийг дагуулдаг. Тиймээс дараах технологиудыг нэвтрүүлэх нь хамгийн үр дүнтэй шийдэл юм.

• GPS байршил тогтоогч: Сүргийн манлай эсвэл хэсэг малд олон улсын стандартад нийцсэн, алсаас хянах боломжтой GPS хүзүүвч, чип зүүлгэх.
• Дроны хяналт: Алдагдсан малыг эрж хайх, бэлчээрт байгаа малын байршлыг шуурхай тодорхойлоход дрон ашиглах.
• Цахим бүртгэл (Ээмэгжүүлэлт): Улсын хэмжээнд малын нэгдсэн цахим санг сайжруулж, мал бүрийг давтагдашгүй дугаар бүхий ухаалаг ээмгээр бүртгэх.

2. Мал, махны гарал үүслийн хяналтыг чангаруулах

Хулгайн мал борлуулагдах зах зээлгүй болсон цагт энэ гэмт хэрэг зогсоно.

• Гарал үүслийн гэрчилгээний цахим систем: Мал эмнэлгийн гарал үүслийн гэрчилгээг бүрэн цахимжуулж, хуурамчаар үйлдэх боломжгүй болгох.
• Зах, худалдааны төвүүдийн хяналт: Нийслэл болон аймгийн төвүүдийн махны зах, нядалгааны газруудад орж ирж буй мал, махны гарал үүслийг тухай бүрд нь QR кодоор уншуулж, баталгаажуулдаг байх.

3. Хууль эрх зүйн орчныг чангаруулж, хариуцлагыг нэмэгдүүлэх

Малын хулгайн гэмт хэрэгт хүлээлгэх хуулийн хариуцлага чанга байх нь урьдчилан сэргийлэх чухал хөшүүрэг болно.

• Мал хулгайлах гэмт хэрэгт оноох ялын бодлогыг чангаруулж, учруулсан хохирлыг хэд дахин нугалж төлүүлэх тогтолцоог хэрэгжүүлэх.
• Хулгайн мал, махыг тээвэрлэсэн, худалдан авсан, дамжуулсан этгээдүүдэд хүлээлгэх хуулийн хариуцлагыг үндсэн хулгайчтай адил түвшинд авч үзэх.

4. Орон нутгийн хамтын ажиллагаа ба Малчдын бүлэг

Хууль хяналтын байгууллагаас гадна малчдын өөрсдийн сонор сэрэмж, харилцан мэдээлэл солилцоо чухал үүрэгтэй.

• Малчдын сайн дурын бүлэг: Хөрш зэргэлдээх малчид нэгдэн “Хөршийн хяналт” хөтөлбөр хэрэгжүүлж, бие биенийхээ малд хяналт тавих, бэлчээрийн харуул гаргах.
• Шуурхай мэдээллийн сүлжээ: Орон нутгийн цагдаагийн тасаг болон малчдын хооронд тусгай аппликейшн эсвэл радио холбоогоор шуурхай мэдээлэл солилцох сүлжээ үүсгэх.

Дүгнэлт
Малын хулгайг бууруулах нь зөвхөн хууль хүчний байгууллагын ажил биш юм. Энэ нь малчдын сонор сэрэмж, төр засаг болон хувийн хэвшлийн технологийн шийдэл, хэрэглэгчдийн ухамсарт сонголтоос хамаарах цогц асуудал билээ. Бэлчээрийн мал сүргээ технологиор зэвсэглэж, хяналтын тогтолцоогоо сайжруулснаар бид үндэсний баялгаа хамгаалж чадна.